Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις μας; Η επιστήμη πίσω από τις ασυνείδητες επιλογές μας

Πώς οι πρώιμες εμπειρίες, η συναισθηματική μνήμη και οι μηχανισμοί του εγκεφάλου επηρεάζουν τις σχέσεις μας – και πώς η ψυχοθεραπεία μπορεί να συμβάλει στην αλλαγή.

Γιατί επιστρέφουμε σε όσα μας πληγώνουν;

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί ορισμένοι άνθρωποι επιλέγουν επανειλημμένα συντρόφους που δεν είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι; Γιατί κάποιοι δυσκολεύονται να θέσουν όρια, ακόμη και όταν γνωρίζουν ότι μια σχέση τούς εξαντλεί; Ή γιατί άλλοι φοβούνται την εγκατάλειψη, ακόμη και όταν βρίσκονται σε μια σταθερή και υποστηρικτική σχέση;

Συχνά πιστεύουμε ότι οι επιλογές μας είναι αποτέλεσμα αποκλειστικά συνειδητών αποφάσεων. Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι οι σχέσεις μας επηρεάζονται και από βαθύτερες διαδικασίες: τις πρώιμες εμπειρίες, τις μαθημένες πεποιθήσεις, τις συναισθηματικές προσδοκίες και τους τρόπους με τους οποίους έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε την εγγύτητα και την απόρριψη.

Αυτά τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα δεν αποτελούν απαραίτητα συνειδητές επιλογές. Συχνά είναι τρόποι σκέψης και συμπεριφοράς που αναπτύχθηκαν σε προηγούμενες περιόδους της ζωής μας και εξακολουθούν να ενεργοποιούνται στο παρόν.

Η θεωρία του Δεσμού: Οι πρώτες σχέσεις ως βάση των μελλοντικών

Ο Βρετανός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής John Bowlby ανέπτυξε τη θεωρία του δεσμού (Attachment Theory), σύμφωνα με την οποία οι πρώιμες σχέσεις του παιδιού με τα πρόσωπα φροντίδας συμβάλλουν στη διαμόρφωση προσδοκιών για την ασφάλεια, τη διαθεσιμότητα και την ανταπόκριση των άλλων.

Οι εμπειρίες αυτές μπορούν να διαμορφώσουν αυτό που ο Bowlby ονόμασε «εσωτερικά μοντέλα εργασίας» (internal working models): νοητικές αναπαραστάσεις του εαυτού και των σχέσεων.

Για παράδειγμα, ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον με σταθερή συναισθηματική ανταπόκριση μπορεί να αναπτύξει την προσδοκία ότι οι άλλοι είναι διαθέσιμοι όταν τους χρειάζεται.

Αντίθετα, ένα παιδί που βιώνει συστηματική ασυνέπεια, απόρριψη ή συναισθηματική απουσία μπορεί να αναπτύξει μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στην εγκατάλειψη ή δυσκολία να εμπιστευτεί.

Στην ενήλικη ζωή, αυτά τα μοτίβα μπορεί να εκδηλωθούν ως:

• Έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης από τον σύντροφο.

• Φόβος εγκατάλειψης ή απόρριψης.

• Δυσκολία συναισθηματικής εγγύτητας.

• Υπερβολική ανεξαρτησία και αποφυγή ευαλωτότητας.

• Δυσκολία εμπιστοσύνης και έκφρασης αναγκών.

Είναι σημαντικό, ωστόσο, να τονίσουμε ότι οι πρώιμες εμπειρίες δεν καθορίζουν αμετάκλητα το μέλλον μας. Οι τρόποι σύνδεσης μπορούν να μεταβληθούν μέσα από νέες σχέσεις, εμπειρίες ασφάλειας και ψυχοθεραπευτική επεξεργασία.

Γνωσιακά σχήματα: Οι πεποιθήσεις που λειτουργούν στο παρασκήνιο

Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, όπως αναπτύχθηκε από τον Aaron Beck, υποστηρίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας επηρεάζει σημαντικά τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές μας.

Στη συνέχεια, ο Jeffrey Young ανέπτυξε τη Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy), εστιάζοντας σε βαθιά εδραιωμένα μοτίβα σκέψης, συναισθημάτων και σχέσεων.

Ένα άτομο μπορεί, για παράδειγμα, να έχει αναπτύξει πεποιθήσεις όπως:

• «Δεν είμαι αρκετά καλός για να με αγαπήσουν».

• «Αν δείξω τις ανάγκες μου, θα με απορρίψουν».

• «Πρέπει να φροντίζω τους άλλους για να αξίζω».

• «Αν εμπιστευτώ κάποιον, θα πληγωθώ».

• «Η αγάπη απαιτεί θυσίες».

Οι πεποιθήσεις αυτές δεν είναι αντικειμενικές αλήθειες. Είναι ερμηνείες που μπορεί να διαμορφώθηκαν μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες.

Όταν ενεργοποιούνται, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη συμπεριφορά των άλλων.

Για παράδειγμα, ένα αναπάντητο μήνυμα μπορεί να ερμηνευτεί ως μια απλή καθυστέρηση από κάποιον άνθρωπο, αλλά ως ένδειξη απόρριψης από κάποιον που έχει έντονο φόβο εγκατάλειψης.

Το γεγονός παραμένει το ίδιο. Η ερμηνεία του, όμως, μπορεί να δημιουργήσει εντελώς διαφορετική συναισθηματική αντίδραση.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν ενεργοποιούνται παλιά μοτίβα;

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη αναγνωρίζει ότι η συναισθηματική μάθηση, η μνήμη και η αντίδραση στο στρες συνδέονται με αλληλεπιδρώντα εγκεφαλικά δίκτυα.

Η αμυγδαλή συμμετέχει στην επεξεργασία της συναισθηματικής σημασίας των ερεθισμάτων και στη μάθηση που σχετίζεται με τον φόβο. Ο ιππόκαμπος συμβάλλει στη μνήμη και στην επεξεργασία του πλαισίου μέσα στο οποίο συμβαίνουν οι εμπειρίες.

Περιοχές του προμετωπιαίου φλοιού συμμετέχουν σε διαδικασίες αξιολόγησης, ελέγχου της συμπεριφοράς και ρύθμισης των συναισθημάτων.

Όταν μια κατάσταση βιώνεται ως απειλητική, μπορεί να ενεργοποιηθούν αυτόματες αντιδράσεις άμυνας, ιδιαίτερα εάν θυμίζει προηγούμενες δυσάρεστες εμπειρίες. Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να αντιδρά με έντονο φόβο, θυμό ή απόσυρση σε μια κατάσταση που, αντικειμενικά, δεν περιλαμβάνει τον ίδιο βαθμό κινδύνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος «έχει κολλήσει στο παρελθόν». Σημαίνει ότι προηγούμενες εμπειρίες μάθησης μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε και αντιμετωπίζουμε νέες καταστάσεις.

Η νευροπλαστικότητα, δηλαδή η ικανότητα του νευρικού συστήματος να μεταβάλλεται μέσα από την εμπειρία και τη μάθηση, αποτελεί μία από τις βιολογικές βάσεις της δυνατότητας αλλαγής.

Η Συστημική προσέγγιση: Δεν υπάρχουμε απομονωμένοι από τις σχέσεις μας

Η Συστημική Ψυχοθεραπεία εξετάζει τον άνθρωπο μέσα στο πλαίσιο των σχέσεων και των συστημάτων στα οποία συμμετέχει: την οικογένεια, το ζευγάρι, την εργασία και την κοινωνία.

Μέσα σε αυτά τα συστήματα διαμορφώνονται συχνά άγραφοι κανόνες και προσδοκίες.

Για παράδειγμα:

«Στην οικογένειά μας δεν εκφράζουμε θυμό».

«Πρέπει πάντα να είσαι δυνατός».

«Οι ανάγκες των άλλων προηγούνται».

«Δεν επιτρέπεται να απογοητεύεις τους γονείς σου».

Αυτές οι οικογενειακές πεποιθήσεις μπορεί να μεταφέρονται από γενιά σε γενιά μέσα από την επικοινωνία, τα πρότυπα συμπεριφοράς και τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις. Ένας ενήλικας μπορεί να δυσκολεύεται να θέσει όρια όχι επειδή δεν γνωρίζει πώς, αλλά επειδή έχει μάθει να συνδέει τη διεκδίκηση με την ενοχή ή τον φόβο σύγκρουσης.

Η συστημική διερεύνηση μας βοηθά να κατανοήσουμε όχι μόνο τι κάνουμε, αλλά και μέσα σε ποιες σχέσεις μάθαμε να το κάνουμε.

Γιατί η επίγνωση δεν αρκεί πάντα για την αλλαγή;

Πολλοί άνθρωποι που ξεκινούν ψυχοθεραπεία αναγνωρίζουν ήδη τα δυσλειτουργικά τους μοτίβα.

Μπορεί να λένε:

«Ξέρω ότι αυτή η σχέση δεν μου κάνει καλό, αλλά δεν μπορώ να απομακρυνθώ».

«Καταλαβαίνω ότι φοβάμαι την απόρριψη, αλλά συνεχίζω να αναζητώ επιβεβαίωση».

«Γνωρίζω ότι πρέπει να θέτω όρια, αλλά κάθε φορά αισθάνομαι ενοχές».

Η κατανόηση ενός μοτίβου αποτελεί σημαντικό πρώτο βήμα, αλλά η αλλαγή συχνά απαιτεί περισσότερα.

Χρειάζεται να αναγνωρίσουμε τις συναισθηματικές αντιδράσεις που το συνοδεύουν, να δοκιμάσουμε νέες συμπεριφορές, να ανεχτούμε την προσωρινή δυσφορία που μπορεί να προκαλεί η αλλαγή και να αποκτήσουμε νέες εμπειρίες μέσα στις σχέσεις μας.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να υποστηρίξει αυτή τη διαδικασία μέσα από τη διερεύνηση, τη συναισθηματική επεξεργασία, τη γνωσιακή αναδόμηση και τη βιωματική εξάσκηση.

Δεν αρκεί πάντα να γνωρίζουμε γιατί συμπεριφερόμαστε με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Χρειάζεται σταδιακά να ανακαλύψουμε και πώς μπορούμε να συμπεριφερθούμε διαφορετικά.

Πώς μπορούμε να αρχίσουμε να αλλάζουμε τα μοτίβα μας;

Η αλλαγή δεν προϋποθέτει να απορρίψουμε το παρελθόν μας. Προϋποθέτει να το κατανοήσουμε και να αναπτύξουμε μεγαλύτερη ελευθερία επιλογών στο παρόν.

Μερικά ερωτήματα αυτοπαρατήρησης μπορούν να αποτελέσουν την αρχή:

1. Ποια κατάσταση επαναλαμβάνεται στη ζωή μου;

Παρατηρήστε αν εμφανίζονται παρόμοιες δυσκολίες σε διαφορετικές σχέσεις ή περιβάλλοντα.

2. Ποιο συναίσθημα ενεργοποιείται πιο έντονα;

Είναι φόβος, θυμός, ενοχή, ντροπή ή αίσθηση απόρριψης;

3. Τι πιστεύω για τον εαυτό μου εκείνη τη στιγμή;

Ποια σκέψη ή βαθύτερη πεποίθηση συνοδεύει το συναίσθημα;

4. Τι κάνω συνήθως για να προστατευτώ;

Αποσύρομαι; Επιτίθεμαι; Υποχωρώ; Προσπαθώ να ευχαριστήσω τους άλλους;

5. Ποια διαφορετική επιλογή θα μπορούσα να δοκιμάσω;

Μια μικρή αλλαγή στη συμπεριφορά μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας νέας εμπειρίας.

Η αυτοπαρατήρηση δεν σημαίνει αυτοκριτική. Σημαίνει να αναπτύσσουμε περιέργεια και κατανόηση απέναντι στον εαυτό μας.

Η ψυχοθεραπεία ως διαδικασία επανασύνδεσης

Η ψυχοθεραπεία δεν έχει στόχο να διαγράψει τις εμπειρίες του παρελθόντος ούτε να μετατρέψει τον άνθρωπο σε κάποιον διαφορετικό από αυτό που είναι.

Μπορεί, όμως, να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε να αναγνωρίσει τις βαθύτερες ανάγκες του, να επεξεργαστεί επώδυνες εμπειρίες και να αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους σκέψης, συναισθηματικής ρύθμισης και σύνδεσης.

Μέσα από μια συνθετική θεραπευτική προσέγγιση, που αξιοποιεί διαφορετικά θεωρητικά και κλινικά εργαλεία ανάλογα με τις ανάγκες του ανθρώπου, η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να υποστηρίξει την αυτογνωσία, τη συναισθηματική επεξεργασία και την προσωπική αλλαγή.

Η αλλαγή δεν συμβαίνει πάντοτε γρήγορα ή γραμμικά. Συχνά περιλαμβάνει επιστροφές σε παλιές συνήθειες, αμφιβολίες και δυσκολίες.

Αυτό που έχει σημασία είναι ότι τα μοτίβα που μάθαμε δεν αποτελούν απαραίτητα τις μοναδικές διαθέσιμες επιλογές μας.

Επίλογος

Δεν επιλέγουμε τις πρώτες εμπειρίες που μας διαμορφώνουν. Μπορούμε, όμως, ως ενήλικες, να διερευνήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αυτές εξακολουθούν να επηρεάζουν τη ζωή μας. Η κατανόηση του παρελθόντος δεν αποσκοπεί στην αναζήτηση ενόχων, αλλά στην αναγνώριση των μηχανισμών που διαμορφώνουν το παρόν.

Δεν μπορούμε να αλλάξουμε όσα ζήσαμε. Μπορούμε όμως να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με αυτά, με τον εαυτό μας και με τους ανθρώπους γύρω μας.

Και αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες δυνατότητες που προσφέρει η ψυχοθεραπευτική διαδικασία.

Βιβλιογραφία

• Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.

• Bowlby, J. (1969/1982). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

• Fraley, R. C. (2002). Attachment stability from infancy to adulthood: Meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123–151. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0602_03

• McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006

• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό και ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση ή ψυχοθεραπεία.

Μαίρη Μπισμπίκη
Ψυχοθεραπεύτρια MA – Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων
Mind4U – Κέντρο Θεραπειών & Ψυχοεκπαίδευσης

Ψυχο-γραφώντας… γιατί κάθε ανθρώπινη ιστορία αξίζει να κατανοηθεί